Bùng nổ thủy điện Tràn ngập nguy cơ

18.Tháng Mười Hai.2015

     Thủy điện thường được những nhà phát triển đập cho là một nguồn năng lượng tái tạo thân thiện môi trường. Song thực tế đã cho thấy, những con đập thủy điện ít nhiều đều gây ảnh hưởng đến môi trường sinh thái và tác động sâu sắc tới đời sống, sinh kế của người dân trong khu vực xây đập.

Ngành xây dựng đập đang cố gắng che đậy thủy điện dưới lớp vỏ “thân thiện với môi trường”, nhằm thuyết phục thế giới rằng những thế hệ đập tiếp theo sẽ tạo ra nhiều nguồn năng lượng sạch, giúp giảm nhẹ ảnh hưởng của biến đổi khí hậu.

Ở một số lưu vực sông có dòng chảy lớn như Amazon, Mê Kông, Công Gô và các sông thuộc Patagonia, chính phủ và ngành xây dựng đập đang đẩy mạnh việc xây các con đập đồ sộ, tất cả đều được ngụy trang dưới “chiêu bài” năng lượng sạch.

Sau một thập niên tạm lắng, hoạt động xây đập trên thế giới sôi động trở lại và ngày càng được thúc đẩy bởi những luồng vốn mới từ Trung Quốc, Brazil, Thái Lan, Ấn Độ và các nước có thu nhập trung bình khác. Đặc biệt, các thể chế tài chính Trung Quốc đã thay thế vị trí của Ngân hàng Thế giới để trở thành nhà đầu tư lớn nhất vào các dự án đập trên toàn cầu. Các công ty và các ngân hàng Trung Quốc đã tham gia xây dựng 216 đập lớn tại 49 quốc gia khác nhau, đặc biệt là tại Châu Phi và khu vực Đông Nam Á.

Hãy cùng nhìn lại hoạt động xây dựng đập mạnh mẽ ở Trung Quốc, lưu vực sông Amazon và Châu Phi cả Việt Nam và nhiều quốc gia khác trên thế giới để thấy được những rủi ro tiềm ẩn.

thuydien

Rải khắp Trung Quốc rộng lớn

Trung Quốc: Quốc gia này hiện có hơn 25.000 đập lớn, chiếm một nửa số đập trên toàn thế giới. Các dự án đập đã buộc hơn 23 triệu người dân phải từ bỏ nhà cửa, đất đai và phần nhiều trong số đó đang chịu ảnh hưởng trực tiếp từ việc chuyển dời chỗ ở.

Khoảng 30% số lượng các sông ở Trung Quốc cũng đang bị ô nhiễm nặng bởi các chất thải, phế phẩm nông nghiệp, khai mỏ và hóa chất công nghiệp. Dòng chảy của một số sông (như sông Hoàng Hà) thậm chí còn bị thay đổi tới mức không thể đổ ra biển.

Trong số các đập trên thế giới, đập Tam Hiệp của Trung Quốc có lẽ là dự án tai tiếng nhất. Lượng điện được tạo ra từ con đập có thể tương đương với 25 nhà máy nhiệt điện, nhưng cái giá phải trả cho sự đánh đổi này cũng không hề nhỏ. Dự án đã gây ra biết bao phiền toái bởi nạn tham nhũng, tình trạng lạm phát, vi phạm nhân quyền, kèm theo những mối hiểm họa về môi trường và những khó khăn trong quá trình tái định cư.

Hơn 1,3 triệu dân đã phải di dời để nhường đường cho con đập, trong đó, hàng trăm nghìn người chỉ nhận được những mảnh đất nhỏ, cằn cỗi hoặc bị đưa đến các khu ổ chuột ở thành phố với số tiền đền bù ít ỏi và nhà ở chật hẹp. Việc để xảy ra sạt lở tại 91 điểm ven hồ chứa đập Tam Hiệp cũng làm chết rất nhiều người, buộc các ngôi làng tái định cư tiếp tục phải di dời.

Tại phía Tây Nam Trung Quốc, cũng có ít nhất 114 đập trên 8 con sông được đề xuất xây dựng hoặc đang trong quá trình phát triển, trong đó nhiều dự án thuộc “hàng” lớn nhất trên thế giới, tác động nghiêm trọng đến hệ sinh thái, buộc di dời hàng trăm nghìn người và gây mối lo ngại cho các cộng đồng phía hạ nguồn.

Bên cạnh đó, nguy cơ động đất do ảnh hưởng từ các con đập này cũng ngày một tăng. Bằng chứng là trận động đất kinh hoàng 7,9 độ richter xảy ra vào tháng 5/2008 tại tỉnh Tứ Xuyên, làm chết gần 90.000 người, nguyên nhân có thể do ảnh hưởng của đập Zipingpu. Điều này đặt ra giả thuyết, các đập lớn có thể tạo ra động đất thông qua các cơn địa chấn nhỏ phát sinh từ hồ chứa.

Dap

Tới các quốc gia trên thế giới…

Sông Amazon: Núp dưới chiêu thức quảng bá nguồn năng lượng sạch, rẻ, các nhà xây dựng đập ở Brazil đã lên kế hoạch xây hơn 100 đập trên sông Amazon. Trong khi một số dự án vẫn chờ cấp phép thì đã có 2 đập lớn đang được xây dựng trên sông Madeira, một trong những nhánh chính của sông Amazon.

Với việc làm ngập nhiều khu đất rộng thuộc rừng nhiệt đới, kèm theo sự gia tăng các hoạt động khai thác gỗ, các dự án đập trên sông Amazon dự kiến sẽ đe dọa và làm xáo trộn sự cân bằng nguồn nước vốn rất mong manh của sông và làm tăng hiện tượng khô hạn của rừng – vấn đề đang diễn ra phổ biến do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và nạn phá rừng trên diện rộng.

Thêm một luận chứng phản bác lại chủ trương xây đập là lượng phát thải khí nhà kính có thể gia tăng nhanh từ việc thực hiện các dự án đập. Một số đập trên sông Amazon hiện được xem là những đập gây ô nhiễm nhất hành tinh, chỉ riêng đập Balbina đã phát thải các khí nhà kính gấp 10 lần so với nhà máy nhiệt điện có cùng công suất (lượng khí này sinh ra do nguồn thực vật bị phân hủy trong hồ chứa của đập).

Khả năng phát triển vùng đồng bằng Amazon cũng sẽ bị suy giảm do một lượng lớn trầm tích và các chất dinh dưỡng bị mắc kẹt trong các hồ chứa.

Dù biết nhu cầu năng lượng trong tương lai của Brazil là rất cấp thiết, nhưng vẫn có nhiều lựa chọn thay vì xây dựng ngày càng nhiều đập thủy điện. Nghiên cứu của Quỹ Quốc tế về Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) cho thấy, Brazil có thể đáp ứng được một phần quan trọng nhu cầu sử dụng năng lượng và các chi phí kinh tế, xã hội, môi trường thông qua việc đầu tư hiệu quả nguồn năng lượng tái tạo.

Châu Phi: Tại châu Phi, hoạt động xây dựng đập cũng bắt đầu gia tăng. Châu Phi hiện là nơi có mức độ điện khí hóa thấp nhất thế giới, chỉ một phần nhỏ cư dân nơi đây có điện. Giải quyết vấn đề này là điều rất khó bởi tình trạng đói nghèo ngày càng lan rộng, nguồn tài chính của chính phủ hạn hẹp, đặc biệt đa số người dân sống xa lưới điện nên chi phí “kéo điện về làng” gặp rất nhiều khó khăn.

Ngân hàng Thế giới và nhiều nhà chính sách của châu Phi đang nuôi hy vọng thực hiện chương trình điện khí hóa châu Phi bằng việc xây dựng hàng loạt các đập lớn trên khắp lục địa. Phát biểu tại một hội nghị về năng lượng được tổ chức đầu năm, ông Reynold Duncan, chuyên gia năng lượng của Ngân hàng Thế giới cho rằng, châu Phi cần tăng cường đầu tư cho thủy điện. Ông khẳng định, “chúng ta có tiềm năng đạt 6.000 MW ở Zambia, 6.000 MW ở Angola và khoảng 12.000 MW tại Mozambich” và “chúng ta vẫn còn nhiều MW ở đây trước khi chuyển hướng đến Congo”.

Cũng theo Duncan, chính phủ và các nhà đầu tư không nên do dự khi nhìn vào tài sản đầy rủi ro như thủy điện, vì hiện mới có 5% tiềm năng thủy điện ở châu Phi được khai thác. Tuy nhiên, trên thực tế, thuật ngữ “rủi ro” trong trường hợp này hoàn toàn đúng, bởi các đập đang được xây dựng ở châu Phi không hề có đánh giá về tác động của biến đổi khí hậu, dù nhiều đập hiện có đã khô hạn, gây nên tình trạng thiếu điện.

3